پرخاشگری

 

مقدمه

آموزه‌های دین اسلام به پرخاشگری و خشم از ابعاد و جنبه‌های گوناگون توجه کرده و درباره آثار و شیوه‌های مهار آن سخن گفته‌اند. در منابع اسلامی در سطح گسترده مفاهیمی است که هر کدام به نوعی با خشم و پرخاشگری ارتباط دارند. از همین جا می‌توان به اهتمام اسلام درباره این مسئله پی برد. خشم در زندگی و سرنوشت انسان‌ها و جوامع آثار و پیامدهای گسترده و مهمی دارد و از آن مهم‌تر با سعادت اخروی و جنبه‌های مربوط به کمال انسانی ارتباط دارد. انسان با توجه به کمال گرایی که ویژگی ذاتی اوست همواره تلاش می‌کند محیط اطراف و داشته‌های مادی و معنوی خود را ارتقا بخشد و برای اصلاح و تغییر محیط اطرافش اقدام کند. انسان امروز هم به دنبال نسخه‌ای کامل سودمند و نجات بخش است تا به واسطه آن مشکلات خود را حل کند. دین عاملی برای بهتر زیستن بشر است و در راه ایجاد اجتماعی سالم نقش دارد.

در منابع دینی به عوامل عادی پرخاشگری یعنی، غضب و کنترل آن اشاره شده است؛ بنابراین راهکارهای دینی در کنترل غضب و غیظ راهکارهای بسیار خوبی هستند. با توجه به منابع دینی پرخاشگری دو نوع است گاهی مثبت و گاهی منفی. پرخاشگری زمانی منفی و مذموم است که از دایره عقل و دین خارج شود. اگر مواردی مانند دفاع از جان، مال، ناموس و مجازات از مصادیق پرخاشگری باشد در مقام ارزشیابی مثبت است؛ زیرا مطلق

پرخاشگری از نظر اسلام محکوم و منفی نیست؛ بنابراین پرخاشی که نیاز به کنترل دارد پرخاشگری مذموم یا منفی است و ویژگی آن این است که بدون دلیل منطقی است، از باورهای ناسالم سرچشمه می‌گیرد و به صورت رفتار آسیب زننده ظاهر می‌شود. عواملی مانند تکبر، بدبینی، حسادت، بد خلقی، کینه‌توزی و.... در بروز پرخاشگری نقش دارند.

راهکارهای مقابله باپرخاشگری در آموزه های دینی

برای مقابله با پرخاشگری ناسالم و منفی می‌توان از شیوه‌های متفاوتی بهره گرفت. این شیوه‌ها می‌تواند شناختی، رفتاری یا معنوی باشد.

۱. راهکارهای شناختی

برای درمان هر بیماری و یا حل هر مشکلی ابتدا باید شناختی دقیق از آن پیدا کرد تا بتوان آن را درمان کرد. در این مورد شخص باید شناختی کامل از پرخاشگری پیدا کند و در مراحل بعد به درمان آن بپردازد. در منابع اسلامی تلاش شده است که نگرشی صحیح درباره خشم ارائه شود.

اسلام دو نوع شناخت را لازم می‌داند. ابتدا شناخت فواید و آثار کنترل خشم و پرخاشگری. دوم، درک آثار و عواقب پرخاشگری. از این رو این دو شناخت باید همراه با هم صورت پذیرد.

۲. راهکارهای رفتاری

برخی از راهکارهای روایی، رفتاری است. این راهکار به درمان پرخاشگری کمک بسزایی می‌کند.

۱-۲ تغییر وضعیت بدن

انجام دادن یک رفتار ساده ولی مؤثر در هنگام غضب شاید آسان‌ترین راه حل برای کنترل در موقعیت‌های هیجانی باشد؛ زیرا در حالت غضب امکان کنترل افکار بسیار ضعیف است و افکار منفی و غیر منطقی به صورت خودکار وارد ذهن می‌شوند. آسان‌ترین حرکت برای تغییر وضعیت فیزیکی، نشستن یا ایستادن است. این توصیه در بسیاری از متون روایات نقل شده است. پیامبر اکرم صل الله علیه و آله به امام علی علیه‌السلام فرمود: «یا علی خشمگین مشو پس هرگاه خشمگین شدی بنشین». امام باقر علیه‌السلام فرمود: «وَ ايُّما رَجُل غَضِبَ وَ هُوقائِمٌ فَلْيَجْلِسْ فَاِنَّهُ سَيَذْهَبُ عَنْه رِجْزُ الشَّيْطانِ وَ اِنْ كانَ جالِساً فَلْيَقُمْ» (هر كس كه خشمگين شود در حالى كه ايستاده باشد بنشيند، چرا كه پليدى شيطان از او دور می‌شود، و اگر نشسته است برخيزد). [1]

۲-۲ انجام وضو و غسل

آب داروی تسکین دهنده غضب است. امروزه متخصصان توصیه می‌کنند که هنگام عصبانیت از آب استفاده شود؛ زیرا نوشیدن آب خنک و گوارا و دوش گرفتن با آب سرد و یا حتی شستن قسمت‌هایی از بدن بر فروکش‌کردن حالت‌های عصبی مؤثر است. اسلام توصیه می‌کند هنگام بروز غضب با وضو گرفتن یا غسل کردن آن را مهار کنید. رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در حديثى می‌فرماید: «وَ اِذا غَضِبَ اَحَدُكُمْ فَلَيَتَوَضَّأ وَ لْيَغْتَسِلْ فَاِنَّ الْغَضَبَ مِنَ النّارِ» (هنگامى كه كسى از شما خشمگين می‌شود وضو بگيرد و غسل كند) [2]

۳-۲ سجده کردن

سجده در هنگام خشم به انسان یادآوری می‌کند که قدرت خدا بالاتر از قدرت اوست. صورت روی خاک نهادن  راهکاری دینی برای تغییر وضعیت بدن و همچنین توجه و به یاد آوردن قدرت خداوند است. قرآن کریم می‌فرماید: «لاحول ولا قوه الا بالله العلى العظيم». واژه حول در لغت به معنای حرکت و جنبش و کلمه قوه به مفهوم استطاعت و توانایی است.

بنابراین، معنای عبارت چنین است: «هیچ حرکت و استطاعتی جز به مشیت خداوند بزرگ

نیست».

ابو سعيد خدرى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نقل می‌کند كه فرمود: «غضب جرقه‌ای است كه در قلب انسان قرار مى گيرد و آثار آن در وجود او نمايان می‌شود كسى كه اين حالات را در خود مشاهده كند، صورتش را به زمين بگذارد». [3]

3. راهکارهای معنوی

در متون روایات راهکارهایی وجود دارد که با توصیه‌های رفتاری یا جسمی و حتی شناختی عرف قابل توجیه نیست. لازم است برای کسب آنها مجموعه‌ای از باورها و پایبندی‌های اعتقادی و جهان‌بینی ارزشی اسلام در نظر گرفته شود. راهبردهای زیر از روش‌های معنوی برگرفته از دستورات خاص اسلامی است و به صورت مستقیم از متن روایات اتخاذ شده است.

1-3 ذکر

از طرق مهم درمان كه در روايات بر آن تأكيد شده، ذكر خدا است. قران کریم می‌فرماید: الا بذکر الله تطمئن القلوب. همانا با یاد خدا دل‌ها آرام می‌شوند.

در بعضى از روايات آمده هنگامى كه عصبانى می‌شوید «اَعُوْذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيْمِ» و «لاحول و لا قوه الا باالله» بگوئيد. [4]در بسیاری موارد محرک غضب و پرخاشگری، وسوسه شیطان و دوستان شیطان‌صفت هستند که باید با غفلت‌زدایی و بیان، آن را از خود دور کرد.

2-3 دعا

دعای انسان در برابر خداوند متعال به معنای خود را بنده و نیازمند مطلق به خدا دیدن و با پرستش او درصدد جلب عنایت و رحمت او برآمدن است دعا راهکاری برای غلبه بر مشکلات زندگی است. فرد غضبناک می‌تواند برای کنترل رفتار و هیجان خود دعاهایی را بخواند و بدین وسیله با یادآوری خداوند به وسیله تعابیر مأثوره به روح خود تعالی بخشیده و خود را از درگیری به مسائل دنیوی و غفلت از خدا و فراموشی ارزش‌های اخلاقی دور نگه دارد.

اگر تغییر رفتار هدف اصلی درمان مشکلات روانی است دعا و گفت‌وگو با خداوند ابزار مناسبی برای این غایت است. دعا موجب ارتباط با ذات بی‌انتها و اتصال به منبع لایزال الهی است که موجب آرامش انسان می‌شود.

در منابع دینی، برای فروبردن خشم و کظم غیظ، دعاهایی بیان شده است که با رجوع به منابع معتبر می‌توان به آنها دسترسی پیدا کرد.

 

مقاله راهکارهای درمان پرخاشگری نوجوان/فاطمه عبداللهی/ باتغییرات